21 listopada 1939 r. przedstawiciele dyplomacji niemieckiej i słowackiej podpisali umowę na mocy której III Rzesza przekazywała Republice Słowackiej obszar Rzeczpospolitej o powierzchni 770 km². Ze strony Berlina była to forma wdzięczności za udział armii słowackiej w inwazji na Polskę we wrześniu 1939 r.

Decyzja o włączeniu się Słowacji w działania przeciwko Rzeczpospolitej została podjęta już w dniach 20-21 marca 1939 r.; tj. ledwie tydzień po proklamacji słowackiej niepodległości 14 marca. Podjęte w ramach tajnych rozmów zobowiązania ze strony księdza Józefa Tiso (prezydenta Republiki Słowackiej) obejmowały zarówno włączenie się jednostek słowackiej armii do działań zbrojnych, jak również udostępnienie Wehrmachtowi szlaków komunikacyjnych na terenie nowopowstałego państwa. Ta zaś okoliczność znacząco pogarszała strategiczną sytuację Polski, w tym zwłaszcza w kontekście ewentualnej obrony południowych województw II RP.

Wraz z rozpoczęciem działań wojennych 1 września Słowacy wywiązali się ze swoich zobowiązań, a w kolejnych dniach ich oddziały zajęły m.in. Sanok, Duklę, Jaworzynę, Spisz i Zakopane. Opór stawili im podkomendni gen. Kazimierza Fabrycy (tj. dowódcy Armii „Karpaty”), a nawet na niektórych odcinkach przeszli do kontrataków na terytorium Słowacji (m.in. Nižnego Komárnika). Zaabsorbowanie w zmaganiach z jednostkami niemieckiej Grupy Armii „Południe” uniemożliwiło jednak kontynuowanie oporu.

Słowaccy żołnierze odbyli defilady w Zakopanem oraz Popradzie, otrzymali odznaczenia, a ksiądz Tiso uzyskał pisemne podziękowanie od Adolfa Hitlera. Przekazanie słowackiej administracji m.in. Spisza i Orawy (tj. wspomnianych obszarów pokonanej w toku kampanii wrześniowej Rzeczpospolitej) oficjalnie potwierdzono właśnie 21 listopada 1939 r. w Berlinie. Ze strony niemieckiej porozumienie podpisał szef dyplomacji III Rzeszy Joachim von Ribbentrop; natomiast ze słowackiej umowę sygnował poseł Matusz Cernak.  

Przemysław Mazur 

Tekst powstał we współpracy z Instytutem Strat Wojennych