18 czerwca 1945 r. w Moskwie rozpoczął się proces polityczny wymierzony w przywództwo polskich struktur konspiracyjnych. Na ławie oskarżonych znaleźli się m.in. Delegat Rządu na Kraj Jan Stanisław Jankowski, przewodniczący Rady Jedności Narodowej Kazimierz Pużak oraz ostatni dowódca Armii Krajowej w osobie gen. Leopolda Okulickiego.
Proces miał charakter pokazowy i wpisywał się w przyjętą przez sowieckiego dyktatora Józefa Stalina strategie bezwzględnego wyniszczania przedstawicieli Polskiego Podziemia Niepodległościowego jako „wrogów ludu”, sprzeciwiających się zatwierdzonej podczas konferencji jałtańskiej (4-11 lutego 1945) sowietyzacji Polski. Zarówno wymienieni, jak i pozostali oskarżeni, zostali podstępnie schwytani przez funkcjonariuszy NKWD 27 marca wspomnianego roku, a następnie przetransportowani do Moskwy.
Pomimo protestów ze strony polskich władz na uchodźstwie anglosascy sprzymierzeńcy Rzeczypospolitej interweniowali jedynie symbolicznie, bez uzyskania oczekiwanego efektu. Tzw. proces szesnastu okazał się typową dla sowieckich „porządków” prawnych parodią, a oskarżeni w nim liderzy polskiej konspiracji zmuszeni byli odpierać szereg absurdalnych zarzutów. Proces zakończył się 21 czerwca orzeczeniem wyroków w większości skazujących. Przy czym kluczowe osobowości procesu – tj. wzmiankowani Okulicki i Jankowski – końca swoich wyroków nie doczekali i najprawdopodobniej zostali przez sowieckich oprawców zamordowani.
Przemysław Mazur